Uro for barn og unge

Kva kan ei bekymring vera?

Mange av oss kjem i løpet av livet opp i situasjonar der me ser eller høyrer noko som får oss til å kjenna uro for eit barn eller ein ungdom.

Kanskje har me registrert at barnet/ungdomen til dømes

  • strir litt med lesinga og skrivinga
  • mistrivst i barnehagen eller på skulen
  • slit med å få vener
  • vegrar seg for å eta
  • gjer seg dårleg forstått
  • har eit spesielt usunt kosthald
  • mobbar eller plagar andre
  • manglar nokre ferdigheiter som ein normalt kan forventa i ein gitt alder

Kanskje me ser og opplever signal frå foreldra som gjer oss urolege for evna deira til å vera foreldre? Det kan vera at dei:

  • i stor grad lar andre henta og levera i barnehagen
  • ikkje overheld avtalar
  • vert opplevde som særskilt usikre, irritable eller sårbare
  • verkar likegyldige til eiga framtoning
  • ofte luktar alkohol

 

Du er første steg mot ei løysing

Som du ser, kan signala som gjer oss urolege vera høgst ulike, vage, diffuse og vanskelege å tyda.  Då er det lett å kjenna på eiga uvisse: Har eg observert rett? Kan eg risikera å laga «ei sak» ut av ein bagatell? Bør eg dela uroa mi med andre?

Svaret på det siste spørsmålet er eit rungande JA.

Som medmenneske skal me bry oss og ta tak i denne uroa, og dei av oss som er kommunalt tilsette pliktar dessutan å gjera det. Me skal ikkje avventa eller setja vår lit til at andre fangar opp dei same signala som oss. Kanskje er det berre nettopp du som ser barnet/ungdomen!

 

Gode hjelpemiddel

Rettleiaren for Betre Tverrfagleg Innsats inneheld både ei oppskrift på korleis me skal gå fram for å avklara om det er grunnlag for uroa, samt ei rekke konkrete verktøy. Både framgangsmåten og dei tilhøyrande verktøya er primært tenkt til bruk i kommunale tenester, men også privatpersonar kan ha nytte av dei. Til dømes kan Observasjonsskjema for barn og unge , Signal på manglande trivsel , Skala for uro: barn og unge og Skala for uro: foreldre hjelpa deg med å setja ord på og definera uroa du opplever.

Dersom det er mistanke om vald eller overgrep skal ein kontakta politi eller barneverntenesta direkte.

Kvifor er det viktig å fange opp barn i risiko?

Trygg tilknyting vert rekna som ein av dei viktigaste beskyttelsesfaktorane for god psykisk helse.

I Norge reknar ein at mellom 30 og 40% av barnebefolkninga har utrygg tilknyting (Brandtzæg el.al 2014), noko som igjen aukar risikoen for skeivutvikling. Tilknyting utviklar seg i løpet av det første året i barnet sitt liv og vert etablert når barnet er mellom 8 og 12 månader gammal. Det handlar i hovudsak om kvaliteten på omsorgspersonane sitt samspel med barnet. Dersom føresette har store psykiske vanskar, utøver vald eller rusar seg, står tilknytinga i fare. Barn som ikkje forventar omsorg frå sine foreldre, har gjerne vanskar med å stole på andre. Den grunnleggande mistilliten vert sjeldan løyst ved å prøve å endre åtferda til barnet. Barn med utrygg tilknyting får som regel ikkje tryggare tilknyting om dei har varme vaksne i barnehage og skule, eller støttekontakt, besøksheim eller likande. Derfor må ein styrkje føresette med tiltak i familiane, slik at relasjonane vert styrka der skeivutviklinga starta.

 

Barn som veks opp med foreldre som strevar med eiga psykiske helse i ein slik grad at det går ut over dagleg fungering, har dobbelt så stor risiko som andre barn til å utvikle tilsvarande helseproblem som foreldra.

Psykiske vanskar er kjenneteikna ved at dei påverkar tankane våre, følelsar, åtferd og sosial fungering. Dette kan påverke foreldrefungeringa negativt, til dømes ved at foreldra har liten energi til å ivareta barnet sine behov. Ein del foreldre strevar med eiga fortid i form av erfaringar med kompliserte tap, oppleving av omsorgssvikt eller alvorlege traumer. Erfaringa ein ber med seg pregar foreldrerolla, og ein handlar ofte på same måte som ein er vaksen opp med. Dersom ein ikkje har eit bevisst forhold til eigne erfaringar i oppveksten, kan dette naturleg nok føre til at ein sjølv utøver same omsorg som sine foreldre, på tross av at omsorga ikkje var hensiktsmessig. Samtidig er det viktig å hugse på at ikkje alle psykiske vanskar gjev nedsatt omsorgsevne, og at foreldra sine vanskar alltid skal sjåast i lys av aktuelle risikofaktorar og vernande faktorar.

 

Barn som veks opp med foreldre som misbrukar alkohol eller andre rusmiddel, vert ofte oppteken av å passe på dei vaksne og overkompenserer for foreldra sine manglar.

Ein vaksen som brukar rusmiddel har ikkje tilstrekkeleg fokus på barnet sitt behov, og tilknytinga kan bli forstyrra. Dersom rusen får høgste prioritet i ein familie, bryt det med grunnleggande idear om kva foreldre skal vera for sine barn. Foreldra sine behov styrer barna sine behov. Barna sitt forhold til foreldra kan verte prega av skuffelsar, og barnet sin omsorgsbase kan verta opplevd som uføreseieleg  og utrygg. Det er viktig å merke seg at det skjulte rusmisbruket, til dømes bruk av alkohol som sjølvmedisinering ved angst- eller depresjonslidingar, ofte er vanskelegare å oppdage enn det meir synlege misbruket av tyngre stoff.

 

Å vekse opp med vald i familien inneber krenkingar frå ein person som eigentleg skal vise kjærleik og omsorg, og rokkar ved grunnleggjande tryggleik i heimen.

Vald i nære relasjonar vert kjenneteikna av at valden føregår i det skjulte, at den gjentek seg og at den føregår mellom personar som er gjensidig avhengig av kvarandre. Den valdsutsette bebreidar ofte seg sjølv, og opplever skam og skuldkjensle. Mange vegrar seg for å gripe inn i det ein tolkar som private høve. Dette bidreg til at overgrepa kan haldast skjult for dei som kunne ytt hjelp. Forskning viser at det er like skadeleg for eit barn å vera vitne til vald som sjølv å bli utsett for det. Når eit barn lever med vedvarande fare kan det bli rastlaust, hyperaktivt eller sint, eller apatisk og passivt. Dersom barn har høg emosjonell aktivering kan dette skade utviklinga av innlæring. Slike funksjonstap vil har negativ innverknad på barnet sine sosiale evner og eigen åtferdsregulering. Nokre problem vert dessverre først synlege i vaksen alder.

Barn som veks opp i fattigdom

Barnefattigdom

Meir enn 10,3% av barna i Norge veks opp i vedvarande fattigdom. For Kvinnherad er talet på 8,3%. Her i Norge, der den generelle levestandarden er høg, er det vanleg å nytte definisjonar av fattigdom som handlar om meir enn fysisk overleving. Det betyr at fattigdom ikkje berre handlar om mangel på mat, klede og tak over hovudet.

Fattigdom betyr også det å mangle mogelegheit til å delta sosialt på lik linje med resten av samfunnet. Barn og unge treng relasjonar med jamnaldringar for å ha eit godt liv. Ungdom seier at det som er verst med å vera fattig er at ein ikkje kan delta på det andre kan delta på.

Eit viktig verkemiddel for å motverke konsekvensane av å vekse opp i låginntekt er gratisprinsippet. Gratisprinsippet er heimla i Opplæringslova og viser til retten til gratis offentleg grunnskuleopplæring. I praksis betyr dette at offentleg grunnskule og vidaregåande opplæring skal vera gratis for elevane og dei føresette. Elevane har rett til opplæring utan å måtte betale for den. I dette ligg det at elevar skal kunne gå igjennom grunnskuleløpet utan at inntekta til dei føresette skal ha betydning.

Dette vil vidare sei at alt som skjer i skulen sin regi skal vera gratis for elevar og føresette. Det gjeld avslutningar, turar osv. Det er svært viktig å vera klar over at mange som lever på vedvarande låginntekt ikkje nødvendigvis har 50 kr til overs, dette kan vera lett å gløyme i vårt overflodssamfunn.

Dersom ein har låg inntekt og/eller treng hjelp til å ordne i økonomien sin kan ein få hjelp og rettleiing ved NAV Kvinnherad.  Her vil du også kunne få vurdert om du har rett til til dømes sosialstønad.

Les meir om økonomisk stønad til livsopphald her

 Økonomisk sosialhjelp